Những cách thay thế trust ở Việt Nam

Ở Singapore hay Hồng Kông, gia đình nào muốn giữ khối tài sản khỏi bị chia nhỏ qua nhiều đời thường lập trust. Tài sản được chuyển sang cho người nhận uỷ thác đứng tên, còn con cháu hưởng lợi theo những điều khoản đã viết sẵn. Bộ luật Dân sự Việt Nam không có chế định này, nên quý khách không tách được quyền sở hữu khỏi quyền hưởng lợi, và chữ “uỷ thác” trong luật ngân hàng cũng mang nghĩa khác. Điều quý khách làm được là kết hợp nhiều công cụ trong nước, mỗi công cụ đảm nhận một phần việc mà trust làm trọn gói.

Chức năng của trust ở nước ngoài

Ở các nước common law, trust tách quyền sở hữu pháp lý khỏi quyền hưởng lợi. Người lập trust thường để lại cho người nhận uỷ thác một thư nguyện vọng (letter of wishes), nhưng thư này không ràng buộc về pháp lý (Wingspan Legacy). Các nước civil law như Liechtenstein dùng foundation, tức một pháp nhân giữ tài sản theo mục đích người lập đặt ra, nhưng ngay cả foundation cũng có thể bị phần thừa kế bắt buộc ở nước nơi người lập cư trú làm hỏng sắp đặt (Mondaq). Đài Loan có Luật Uỷ thác từ năm 1996 nhưng không cho dùng uỷ thác để né phần bắt buộc (Law.asia). Bộ luật Dân sự Trung Quốc, có hiệu lực năm 2021, cho phép lập trust bằng di chúc (China Justice Observer). Phần luật nước ngoài ở đây được tóm theo nguồn thứ cấp, nên trước khi dựa vào, quý khách cần luật sư đối chiếu văn bản gốc.

Nhìn chung một trust gia đình làm bốn việc: giữ tài sản chưa chia khi người lập mất, giao tài sản cho người có năng lực quản lý, đặt điều kiện cho người nhận, và tồn tại qua nhiều thế hệ.

Hạn chế phân chia di sản

Theo Điều 661 Bộ luật Dân sự, người lập di chúc được quyết định di sản chỉ được chia sau một thời hạn nhất định, hết thời hạn đó mới đem chia. Luật không ghi thời hạn tối đa.

Giới hạn đến từ Điều 623. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế; hết thời hiệu thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý. Nếu thời hạn khoá dài hơn thời hiệu thì hai điều này áp dụng ra sao, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản nào giải quyết, vì vậy chúng tôi khuyên quý khách đặt thời hạn khoá ngắn hơn thời hiệu một khoảng khá rộng. Quý khách cũng nên hiểu rằng khoá chia không biến di sản thành tài sản của một chủ thể riêng, di sản vẫn thuộc về những người thừa kế và chỉ là chưa được chia.

Giới hạn quyền của người quản lý di sản

Người lập di chúc được chỉ định người quản lý di sản và người phân chia di sản (Điều 626 khoản 5). Tuy vậy, Điều 617 khoản 1 cấm người quản lý bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp di sản nếu những người thừa kế không đồng ý bằng văn bản, và buộc họ giao lại di sản khi người thừa kế yêu cầu. Người quản lý di sản vì thế chỉ trông giữ tài sản, họ không có quyền điều hành như một trustee. Riêng với cổ phần và phần vốn góp, quyền thành viên, quyền cổ đông chuyển thẳng sang người thừa kế theo Luật Doanh nghiệp (Điều 53 khoản 1 với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, Điều 127 khoản 3 với công ty cổ phần) mà không đi qua tay người quản lý.

Công ty gia đình làm người nhận di sản

Theo Điều 609, người thừa kế không phải là cá nhân vẫn được hưởng di sản theo di chúc, với điều kiện còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế (Điều 613). Nếu tổ chức được chỉ định không còn tồn tại thì phần di chúc đó mất hiệu lực (Điều 643 khoản 2) và phần di sản liên quan được chia theo pháp luật (Điều 650).

Cách làm là lập công ty gia đình khi còn sống, chuyển dần tài sản vào bằng góp vốn hoặc tặng cho, rồi để phần còn lại cho công ty qua di chúc. Các quy tắc của gia đình được viết vào Điều lệ, gồm thể thức thông qua quyết định, nguyên tắc chia lợi nhuận, trường hợp mua lại phần vốn và nguyên tắc giải quyết tranh chấp nội bộ (Luật Doanh nghiệp Điều 24 khoản 2).

Cách này có hai giới hạn. Thứ nhất, phần vốn trong công ty gia đình vẫn thuộc các thành viên, nên khi đến lượt họ mất thì phần vốn ấy lại trở thành di sản. Thứ hai, quý khách không để được toàn bộ di sản cho công ty, vì theo Điều 644, vợ hoặc chồng, cha, mẹ, con chưa thành niên và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật.

Tặng cho có điều kiện và nghĩa vụ trong di chúc

Với tặng cho có điều kiện (Điều 462), quý khách có thể yêu cầu người nhận thực hiện một nghĩa vụ trước hoặc sau khi nhận, miễn là điều kiện không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội. Nếu người nhận không thực hiện, bên tặng cho được đòi lại tài sản và đòi bồi thường. Di chúc cũng có thể giao nghĩa vụ cho người thừa kế (Điều 626 khoản 4).

Điểm yếu của cách này là việc đòi lại tài sản trông vào chính người tặng cho. Luật không giao cho bên thứ ba nào việc giám sát như người nhận uỷ thác, nên khi người tặng cho không còn thì điều kiện cũng khó được thực thi hơn nhiều.

Di sản thờ cúng và quỹ từ thiện

Di sản dùng vào việc thờ cúng không bị chia thừa kế mà được giao cho người được chỉ định quản lý (Điều 645). Nếu toàn bộ di sản không đủ để thanh toán nghĩa vụ tài sản của người chết thì không được dành phần này. Công cụ này hợp với nhà thờ họ, đất hương hoả, và không dùng được để nuôi con cháu.

Quỹ xã hội, quỹ từ thiện có thể được thành lập thông qua di chúc (Nghị định 03/2026/NĐ-CP Điều 4). Do quỹ hoạt động không vì lợi nhuận và không phân chia tài sản (Điều 5), nó không thay được loại trust lập ra để nuôi gia đình.

Các công cụ không thay được trust

Nghiệp vụ uỷ thác của ngân hàng thương mại là uỷ thác “trong hoạt động ngân hàng” theo Điều 113 Luật Các tổ chức tín dụng. Nghiệp vụ này không tách quyền sở hữu và cũng không có người thụ hưởng theo nghĩa của trust.

Việc nhờ người khác đứng tên hộ ngày càng khó che giấu. Luật sửa đổi Luật Doanh nghiệp năm 2025 đưa vào khái niệm chủ sở hữu hưởng lợi, tức cá nhân sở hữu trên thực tế vốn điều lệ hoặc có quyền chi phối doanh nghiệp, và buộc doanh nghiệp thu thập, lưu giữ thông tin này (Điều 1).

Với trust lập ở nước ngoài nắm tài sản đặt tại Việt Nam, chúng tôi chưa xác minh được nó được công nhận tới đâu. Quý khách không nên dựa vào cấu trúc này khi chưa có ý kiến của luật sư ở cả hai nước.

Ví dụ một cấu trúc kết hợp

Ví dụ giả định: một gia đình có công ty sản xuất, ba bất động sản và hai con sắp lập gia đình. Cấu trúc cho gia đình này có thể gồm một công ty gia đình giữ cổ phần của công ty sản xuất, với Điều lệ quy định thể thức biểu quyết và việc mua lại; di chúc của cha mẹ chỉ định người quản lý di sản và khoá chia bất động sản trong một thời hạn ngắn hơn thời hiệu; thoả thuận chế độ tài sản cho từng người con, lập trước khi kết hôn và có công chứng hoặc chứng thực (Luật Hôn nhân và gia đình Điều 47); và thêm một quỹ từ thiện nếu gia đình muốn.

Ngay cả khi có đủ các phần trên, cấu trúc này vẫn khác trust ở chỗ tài sản luôn nằm trong tay những người thừa kế chứ không chuyển sang một người đứng tên riêng.

Chúng tôi gọi bốn văn bản di chúc, điều lệ công ty, thoả thuận tài sản vợ chồng và quỹ là bộ tứ kế thừa, vì chúng chỉ chạy đúng khi được soạn cùng nhau. Chỗ các văn bản trong bộ tứ mâu thuẫn hoặc bỏ trống nhau, chúng tôi gọi là điểm vênh. Ví dụ: di chúc chia đều cổ phần cho các con, trong khi cả nhà đã thống nhất chỉ người điều hành nắm quyền biểu quyết; hoặc điều lệ không có điều khoản mua lại khi cổ phần vào tay người ngoài gia đình.

Quý khách có thể xem tài sản của gia đình sẽ đi đâu theo luật hiện hành bằng công cụ mô phỏng di sản, hoặc bắt đầu viết quy tắc gia đình ở hiến chương gia tộc. Khi cần thiết kế cấu trúc cụ thể, quý khách đặt lịch với luật sư Phan Law.