Tầng giá trị và tầng neo của hiến chương gia tộc

Theo khảo sát doanh nghiệp gia đình của PwC năm 2025, 6% doanh nghiệp gia đình Việt Nam có hiến chương gia đình, trong khi tỷ lệ toàn cầu là 26%; 22% có thoả thuận cổ đông, toàn cầu là 48% (PwC, VIR). Mẫu Việt Nam chỉ có 32 doanh nghiệp, nên con số chỉ nên đọc như một chỉ báo. Gia đình nào bắt tay viết hiến chương cũng sớm nhận ra rằng tự bản thân văn bản này không buộc được một thành viên làm trái phải tuân theo. Hiến chương chỉ thực thi được khi từng điều trong đó được đưa vào một văn bản mà luật Việt Nam công nhận và cưỡng chế, như Điều lệ, di chúc, thoả thuận tài sản vợ chồng hay quỹ.

Nội dung thường có trong hiến chương gia tộc

Các tài liệu hướng dẫn phổ biến (IFC, Stonehage Fleming, Mills & Reeve) mô tả cấu trúc khá giống nhau:

• Giá trị, sứ mệnh của gia đình.
• Thiết chế: đại hội gia đình cho mọi thành viên, hội đồng gia đình làm việc thường xuyên, các ban giáo dục, từ thiện.
• Chính sách người nhà vào làm: bằng cấp, số năm làm ở nơi khác, lương theo thị trường.
• Sở hữu: ai được giữ cổ phần, quyền ưu tiên mua, định giá khi rút, chính sách cổ tức.
• Hôn nhân: thoả thuận tài sản trước hôn nhân, chính sách với con dâu, con rể.
• Kế nhiệm, giải quyết tranh chấp, giáo dục thế hệ sau, thủ tục sửa hiến chương.

Ví dụ hay được nhắc là Lee Kum Kee ở Hồng Kông. Báo chí đưa tin gia đình này có hội đồng gia đình từ năm 2002, chỉ người cùng huyết thống được giữ cổ phần, không tuyển con dâu, con rể vào công ty, người nhà phải làm ở ngoài vài năm trước khi vào, và sửa hiến chương cần hai phần ba phiếu (HKUST, SCMP). Bản gốc không được công bố, nên các chi tiết trên chúng tôi chưa xác minh được.

Theo các tài liệu trên, ở nước ngoài hiến chương thường chỉ là cam kết đạo đức, còn từng điều cụ thể được đưa vào thoả thuận cổ đông, điều lệ công ty, văn bản lập trust, hợp đồng lao động hoặc thoả thuận tiền hôn nhân. Phần mô tả thực tiễn nước ngoài này cần luật sư đối chiếu nguồn gốc trước khi áp dụng.

Ở dichuc.vn chúng tôi gọi hai phần này là hai tầng. Tầng giá trị là những điều cả nhà thống nhất: giá trị chung, cách họp, ai được giữ cổ phần, ai được vào làm. Tầng neo là văn bản luật Việt Nam công nhận, mà mỗi điều ở tầng giá trị phải được đưa vào thì mới thực hiện được. Một điều chưa có tầng neo thì vẫn chỉ là lời hứa trong nhà. Các mục dưới đây đi qua từng loại văn bản neo.

Điều lệ công ty

Trong các văn bản có thể chứa nội dung hiến chương, Điều lệ là văn bản có hiệu lực chắc chắn nhất. Luật Doanh nghiệp Điều 24 khoản 2 cho Điều lệ quy định quyền và nghĩa vụ của thành viên, cổ đông; thể thức thông qua quyết định; nguyên tắc giải quyết tranh chấp nội bộ; căn cứ xác định tiền lương, thù lao, thưởng của người quản lý; trường hợp thành viên, cổ đông được yêu cầu công ty mua lại phần vốn, cổ phần; nguyên tắc phân chia lợi nhuận; thể thức sửa Điều lệ. Phần lớn các chương về sở hữu, cổ tức và tranh chấp trong hiến chương đưa được vào đây.

Với công ty cổ phần, Điều lệ được hạn chế chuyển nhượng cổ phần, nhưng hạn chế chỉ có hiệu lực khi được nêu rõ trong cổ phiếu tương ứng (Điều 127 khoản 1). Nhiều gia đình viết hạn chế vào Điều lệ rồi quên in lên cổ phiếu.

Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, thành viên muốn bán phần vốn phải chào bán cho các thành viên còn lại trước (Điều 52 khoản 1, đã sửa năm 2025 bởi Luật sửa đổi Luật Doanh nghiệp, Điều 1). Người được tặng cho phần vốn mà không thuộc diện thừa kế theo pháp luật chỉ thành thành viên khi Hội đồng thành viên chấp thuận (Điều 53 khoản 6).

Thừa kế cổ phần, phần vốn ngoài tầm Điều lệ

Quy tắc “chỉ người cùng huyết thống giữ cổ phần” khó giữ ở Việt Nam chính vì thừa kế. Thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn chết thì người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật là thành viên công ty (Điều 53 khoản 1), và cổ đông chết thì người thừa kế trở thành cổ đông (Điều 127 khoản 3). Hội đồng thành viên không có quyền chấp thuận hay từ chối trong hai trường hợp này.

Vợ hoặc chồng ở hàng thừa kế thứ nhất của nhau (Bộ luật Dân sự Điều 651). Giả định người con trai giữ 30% vốn mất trước vợ, thì con dâu là người thừa kế của anh ấy và trở thành thành viên công ty dù Điều lệ viết gì. Muốn giữ cổ phần trong dòng họ, quý khách cần thêm hai loại văn bản nữa, được trình bày ở hai mục dưới đây.

Di chúc của từng thành viên

Mỗi thành viên giữ cổ phần cần có di chúc riêng. Người lập di chúc được chỉ định người thừa kế, phân định phần, giao nghĩa vụ cho người thừa kế và dành tài sản để thờ cúng (Điều 626). Hiến chương có thể yêu cầu mọi thành viên lập di chúc để cổ phần lại cho người cùng huyết thống, nhưng yêu cầu đó vẫn chỉ là cam kết, và chỉ bản di chúc mới có hiệu lực.

Di chúc vẫn phải chịu một giới hạn mà luật không cho thay đổi. Theo Điều 644, vợ, chồng, cha, mẹ, con chưa thành niên và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật dù di chúc nói gì. Vì vậy di chúc không loại hẳn được con dâu, con rể khỏi khối tài sản, mà chỉ giảm phần của họ xuống mức đó.

Thoả thuận chế độ tài sản vợ chồng

Chương hôn nhân của hiến chương được thực hiện qua thoả thuận chế độ tài sản, lập trước khi kết hôn bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực (Luật Hôn nhân và gia đình Điều 47). Thoả thuận xác định tài sản chung, tài sản riêng và nguyên tắc chia khi chấm dứt chế độ tài sản (Điều 48). Nó giữ được cổ phần là tài sản riêng của con khi ly hôn, nhưng không xoá quyền thừa kế của người vợ hoặc chồng nói ở trên. Bài số 6 trình bày kỹ phần này.

Thoả thuận giữa các thành viên gia đình

Những điều không hợp để đưa vào Điều lệ, chẳng hạn cam kết cùng lập di chúc theo một khuôn hay cam kết bán lại cổ phần cho nhau theo một công thức định giá, có thể ký thành thoả thuận giữa các thành viên. Bộ luật Dân sự coi hợp đồng là sự thoả thuận xác lập quyền, nghĩa vụ dân sự (Điều 385), và cam kết không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội thì có hiệu lực với các bên và phải được chủ thể khác tôn trọng (Điều 3 khoản 2).

Thoả thuận loại này ràng buộc người ký. Còn nó ràng buộc công ty, người thừa kế của người ký và người mua cổ phần tới đâu thì chúng tôi chưa thấy văn bản giải quyết rõ, nên với những điều quan trọng, quý khách nên đưa cả vào Điều lệ.

Quỹ từ thiện và tài sản thờ cúng

Chương từ thiện được thực hiện qua quỹ xã hội hoặc quỹ từ thiện, loại quỹ có thể thành lập cả qua di chúc (Nghị định 03/2026/NĐ-CP Điều 4). Nhà thờ họ, đất hương hoả có thể để lại dưới dạng di sản dùng vào việc thờ cúng (Bộ luật Dân sự Điều 645) và không bị chia thừa kế.

Những nội dung không có cơ chế thực thi

Giá trị, sứ mệnh, cách hội đồng gia đình bàn bạc, ai nên lấy ai, cách đối xử với nhau trong bữa cơm là những điều không văn bản pháp lý nào thực thi được. Dù vậy chúng vẫn nên được viết ra, vì một bản hiến chương rõ ràng giúp con cháu hiểu tại sao Điều lệ, di chúc và các thoả thuận lại được soạn như vậy, nhất là ở những chỗ văn bản pháp lý chưa quy định.

Công cụ hiến chương gia tộc trên trang giúp quý khách soạn phần giá trị và liệt kê những điều cần luật sư đưa vào văn bản có hiệu lực. Muốn biết sắp đặt hiện tại của gia đình còn thiếu ở đâu, quý khách làm bài tự đánh giá, rồi đặt lịch khi cần soạn các văn bản đó.