Phần di sản dành riêng theo Điều 644 Bộ luật Dân sự

Nhiều chủ doanh nghiệp tin rằng có di chúc công chứng thì tài sản sẽ đi đúng chỗ mình muốn. Điều đó phần lớn đúng, trừ việc Bộ luật Dân sự giữ sẵn một phần di sản cho một nhóm người thân và di chúc không lấy đi được phần này. Chúng tôi gọi đó là phần di sản dành riêng, dịch ý từ réserve héréditaire trong luật Pháp; Bộ luật Dân sự gọi những người này là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Điều 644 là lý do hay gặp nhất khiến một bản di chúc soạn kỹ vẫn bị chia lại sau khi người lập mất. Bài này trình bày ai được hưởng phần đó, cách tính, và những gì quý khách làm được khi còn sống.

Người được hưởng phần di sản dành riêng

Điều 644 khoản 1 liệt kê hai nhóm:

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người để lại di sản.
• Con đã thành niên mà không có khả năng lao động.

Người thành niên là người từ đủ 18 tuổi (Điều 20), nên người con đã trưởng thành và đi làm bình thường không nằm trong danh sách. Với cha mẹ, luật không đặt điều kiện về tuổi hay hoàn cảnh, vì vậy cha mẹ giàu có vẫn được bảo vệ như cha mẹ già yếu.

Danh sách này còn thay đổi theo thời gian. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế (Điều 643 khoản 1), tức thời điểm người có tài sản chết (Điều 611). Một bản di chúc lập khi con út 15 tuổi có thể tính đúng vào ngày lập nhưng lệch vào ngày mở thừa kế, hoặc ngược lại. Vì thế chủ doanh nghiệp nên rà lại di chúc của mình định kỳ.

Cách tính phần di sản dành riêng

Mỗi người trong nhóm trên được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật (Điều 644 khoản 1). Để ra con số này, quý khách phải tính giả định như không có di chúc:

1. Xác định di sản. Di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần của người đó trong tài sản chung (Điều 612). Với người có vợ hoặc chồng, tài sản chung vợ chồng được chia đôi trước, trừ khi vợ chồng có thoả thuận chế độ tài sản (Luật Hôn nhân và gia đình Điều 66 khoản 2).
2. Đếm người ở hàng thừa kế thứ nhất, gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi (Điều 651 khoản 1). Những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau (Điều 651 khoản 2).
3. Lấy di sản chia cho số người đó để ra suất theo pháp luật. Phần di sản dành riêng bằng hai phần ba suất này.

Ví dụ giả định: ông A mất, để lại vợ, mẹ 75 tuổi và hai con đã trưởng thành đang đi làm. Tài sản chung của hai vợ chồng là 100 tỷ đồng và ông không có tài sản riêng, nên di sản của ông là 50 tỷ. Hàng thừa kế thứ nhất có bốn người, mỗi suất 12,5 tỷ. Di chúc để toàn bộ cho con trai cả, nhưng vợ và mẹ ông A mỗi người vẫn được khoảng 8,33 tỷ, tổng cộng khoảng 16,67 tỷ lấy ra từ phần di chúc để cho con trai cả. Người con thứ hai không được gì, vì đã thành niên và có khả năng lao động.

Truất quyền thừa kế và Điều 644

Người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế (Điều 626 khoản 1). Tuy vậy Điều 644 lại áp dụng đúng khi những người được bảo vệ “không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó”. Do đó nếu quý khách truất quyền một người trong nhóm này, người đó vẫn được hưởng phần di sản dành riêng như thường.

Trường hợp không áp dụng phần di sản dành riêng

Điều 644 khoản 2 nêu hai trường hợp:

• Người đó từ chối nhận di sản theo Điều 620. Việc từ chối phải lập thành văn bản, gửi người quản lý di sản và những người thừa kế khác, thể hiện trước thời điểm phân chia di sản, và không được dùng để trốn nghĩa vụ tài sản với người khác.
• Người đó không có quyền hưởng di sản theo Điều 621 khoản 1, tức là bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác để hưởng di sản; hoặc lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản việc lập di chúc, giả mạo, sửa, huỷ, che giấu di chúc.

Từ chối là quyền của người thừa kế, người lập di chúc không quyết thay được. Một lời hứa miệng trong gia đình rằng “mẹ sẽ không lấy phần” cũng không có giá trị gì cho tới khi có văn bản từ chối làm đúng thủ tục.

Chuyển giao tài sản khi còn sống

Điều 644 tính trên di sản, và theo Điều 612 thì di sản là tài sản của người chết. Tài sản quý khách đã tặng cho hợp lệ khi còn sống thì không còn là tài sản của quý khách nữa. Vì lý do này, nhiều gia đình chuyển dần cổ phần, phần vốn cho người kế nghiệp khi người sáng lập còn minh mẫn, thay vì để hết lại trong di chúc.

Khi làm vậy, quý khách cần lưu ý ba điểm:

• Việc tặng cho phải là thật. Giao dịch xác lập giả tạo để che giấu giao dịch khác thì vô hiệu, và giao dịch giả tạo nhằm trốn nghĩa vụ với người thứ ba cũng vô hiệu (Điều 124). Hồ sơ chuyển giao, thuế và đăng ký thay đổi phải làm đầy đủ.
• Tặng cho có điều kiện (Điều 462) giúp quý khách giữ một phần kiểm soát, vì nếu người nhận không thực hiện nghĩa vụ sau khi nhận thì quý khách được đòi lại tài sản.
• Nếu cổ phần, phần vốn là tài sản chung vợ chồng thì việc định đoạt do vợ chồng thoả thuận. Với bất động sản, động sản phải đăng ký và tài sản đang là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, thoả thuận đó phải lập bằng văn bản (Luật Hôn nhân và gia đình Điều 35), nên kế hoạch chuyển giao thường cần cả hai vợ chồng cùng ký.

Quý khách cũng có thể nói chuyện trước với những người được Điều 644 bảo vệ. Một người mẹ hiểu vì sao cổ phần nên về tay người con đang điều hành công ty thường sẵn sàng từ chối phần của mình sau này, nếu phần tài sản khác của bà được sắp xếp ổn thoả.

Những lỗi thường gặp

• Tính phần di sản dành riêng trên toàn bộ tài sản đứng tên mình, quên rằng một nửa tài sản chung là của vợ hoặc chồng.
• Quên cha mẹ còn sống. Trong gia đình có cha mẹ cao tuổi, phần ông bà nhận được sẽ là di sản của ông bà khi ông bà mất, và đi tiếp sang những người thừa kế của ông bà, trong đó có anh chị em của quý khách, làm lệch cả kế hoạch.
• Không rà lại di chúc khi con út tròn 18 tuổi, khi tái hôn, hoặc khi có con nuôi.
• Để lại toàn bộ cổ phần cho một người mà không tính tiền mặt để người đó trả phần di sản dành riêng cho những người khác.

Công cụ mô phỏng di sản trên trang tính phần di sản dành riêng theo Điều 644 từ cây gia đình và danh sách tài sản quý khách nhập vào. Khi đã rõ con số, quý khách có thể bắt đầu soạn di chúc hoặc đặt lịch để luật sư xem cả kế hoạch chuyển giao khi còn sống.