Cổ phần, phần vốn góp khi chủ doanh nghiệp qua đời

Khi người sáng lập mất, câu hỏi đầu tiên của gia đình thường là ngày mai ai ký giấy tờ. Luật Doanh nghiệp trả lời câu hỏi này khác nhau cho từng loại hình, và nhiều khi khác hẳn điều chủ doanh nghiệp hình dung. Bài này đi qua bốn loại hình phổ biến, sau đó đến hai vấn đề chung cho mọi loại hình là xác định cổ phần thuộc về ai trong gia đình và thuế.

Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên

Chủ sở hữu là cá nhân chết thì người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật là chủ sở hữu công ty hoặc thành viên công ty (Điều 78 khoản 3). Nếu có nhiều người thừa kế, công ty phải tổ chức lại theo loại hình tương ứng và đăng ký thay đổi trong 10 ngày kể từ ngày kết thúc việc giải quyết thừa kế.

Rủi ro lớn nhất nằm ở khoảng thời gian từ ngày mất đến ngày “kết thúc việc giải quyết thừa kế”. Công ty một thành viên vốn do một người quyết mọi việc, nay người đó không còn mà người kế tiếp chưa xác định. Người quản lý di sản thì không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp di sản nếu những người thừa kế không đồng ý bằng văn bản (Bộ luật Dân sự Điều 617 khoản 1). Nếu các con không thống nhất, vốn của công ty có thể bị kẹt nhiều tháng.

Để giảm rủi ro này, di chúc nên chỉ định rõ người quản lý di sản (Điều 626 khoản 5) và người nhận phần vốn. Đồng thời Điều lệ nên quy định trước số lượng, chức danh và quyền của người đại diện theo pháp luật (Luật Doanh nghiệp Điều 24 khoản 2), để công ty không phải chờ người có thẩm quyền ký.

Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên

Thành viên là cá nhân chết thì người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật là thành viên công ty (Điều 53 khoản 1), và Hội đồng thành viên không có quyền chấp thuận hay từ chối. Nếu người thừa kế không muốn làm thành viên thì phần vốn được công ty mua lại hoặc chuyển nhượng theo luật (Điều 53 khoản 4).

Tặng cho được xử lý khác. Người được tặng cho thuộc diện thừa kế theo pháp luật thì đương nhiên là thành viên, còn người ngoài diện đó chỉ thành thành viên khi Hội đồng thành viên chấp thuận (Điều 53 khoản 6). Các thành viên sáng lập muốn giữ công ty khép kín thường nghĩ Điều lệ chặn được người ngoài. Thực ra Điều lệ chỉ chặn được người được tặng cho ngoài diện thừa kế, và không chặn được người thừa kế, kể cả người thừa kế theo di chúc do chính người chết chọn.

Công ty cổ phần

Cổ đông là cá nhân chết thì người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật trở thành cổ đông (Điều 127 khoản 3). Hạn chế chuyển nhượng trong Điều lệ (khoản 1) chỉ áp dụng cho việc chuyển nhượng và không áp dụng cho thừa kế. Người nhận chỉ trở thành cổ đông từ khi thông tin của họ được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký cổ đông (khoản 6), và công ty phải đăng ký thay đổi trong 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu (khoản 7).

Ở công ty cổ phần có nhiều cổ đông ngoài gia đình, điều cần tính là tỷ lệ biểu quyết. Cổ phần của người sáng lập chia cho ba người con sẽ thành ba khối phiếu riêng, và nếu các con không cùng ý thì cổ đông ngoài có thể trở thành bên quyết định. Bài số 5 bàn cách giữ khối phiếu này thống nhất.

Doanh nghiệp tư nhân và công ty hợp danh

Chủ doanh nghiệp tư nhân chết thì người thừa kế, hoặc một trong những người thừa kế theo thoả thuận giữa họ, là chủ doanh nghiệp. Nếu những người thừa kế không thoả thuận được thì phải đăng ký chuyển đổi thành công ty hoặc giải thể doanh nghiệp (Điều 193 khoản 2). Vì doanh nghiệp tư nhân chỉ có một chủ, các con phải chọn được một người.

Với công ty hợp danh, thành viên hợp danh chết thì bị chấm dứt tư cách thành viên (Điều 185 khoản 1). Người thừa kế được gì và có vào được công ty hay không còn tuỳ Điều lệ và các quy định khác của luật, nên nếu gia đình dùng loại hình này, quý khách nên để luật sư rà riêng.

Xác định phần cổ phần là di sản

Trước khi chia thừa kế, phải xác định phần nào là di sản. Di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần của người đó trong tài sản chung (Bộ luật Dân sự Điều 612). Thu nhập do hoạt động sản xuất, kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung của vợ chồng (Luật Hôn nhân và gia đình Điều 33 khoản 1), nên cổ phần đứng tên chồng mà mua bằng tiền kiếm được sau khi cưới thường là tài sản chung.

Khi một bên vợ chồng chết, bên còn sống quản lý tài sản chung, trừ khi di chúc chỉ định người khác quản lý di sản (Điều 66 khoản 1). Khi chia di sản, tài sản chung được chia đôi, trừ khi vợ chồng có thoả thuận chế độ tài sản (khoản 2). Tài sản của vợ chồng trong kinh doanh cũng được giải quyết như vậy, trừ khi pháp luật về kinh doanh quy định khác (khoản 4).

Ví dụ giả định: ông B đứng tên 60% vốn công ty trách nhiệm hữu hạn, toàn bộ góp từ tiền kiếm được sau khi cưới. Khi ông mất, 30% là của bà B, và chỉ 30% còn lại là di sản để chia theo di chúc. Trên phần này vẫn phải tính phần di sản dành riêng cho bà B, cho cha mẹ ông B nếu còn sống, cho con chưa thành niên và con thành niên không có khả năng lao động (Bộ luật Dân sự Điều 644).

Thuế khi nhận thừa kế cổ phần, phần vốn

Từ ngày 01/7/2026, Luật Thuế thu nhập cá nhân mới áp dụng thuế suất 10% trên phần giá trị tài sản thừa kế vượt 20 triệu đồng theo từng lần phát sinh (Điều 18). Miễn thuế chỉ áp dụng cho bất động sản nhận thừa kế giữa vợ chồng, cha mẹ đẻ với con đẻ, cha mẹ nuôi với con nuôi, cha mẹ chồng với con dâu, cha mẹ vợ với con rể, ông bà với cháu, anh chị em ruột (Điều 4 khoản 1). Cổ phần, phần vốn nhận thừa kế giữa cha mẹ và con không nằm trong diện miễn.

Cách tính giá trị được quy định tại Nghị định 253/2026/NĐ-CP Điều 61 khoản 4. Phần vốn trong tổ chức, cơ sở kinh doanh tính theo giá trị sổ sách kế toán tại thời điểm gần nhất trước khi đăng ký quyền sở hữu. Chứng khoán niêm yết, đăng ký giao dịch tính theo giá tham chiếu, còn chứng khoán khác tính theo giá trị sổ sách kế toán của công ty phát hành tại thời điểm lập báo cáo tài chính gần nhất.

Công ty có lợi nhuận giữ lại lớn thì giá trị sổ sách cao, nên người thừa kế phải có tiền mặt để nộp thuế và có thể còn phải trả phần di sản dành riêng cho những người thừa kế khác. Kế hoạch kế nghiệp vì vậy nên tính cả nguồn tiền này.

Những việc cần chuẩn bị

• Xác định từng phần vốn, cổ phần là tài sản riêng hay tài sản chung, kèm chứng từ.
• Lập di chúc chỉ định người nhận phần vốn và người quản lý di sản.
• Rà Điều lệ về người đại diện theo pháp luật thay thế, thể thức biểu quyết và trường hợp mua lại phần vốn.
• Ước tính thuế và phần di sản dành riêng để chuẩn bị tiền mặt.

Công cụ mô phỏng di sản chia đôi tài sản chung, tính phần di sản dành riêng, ước tính thuế và cảnh báo trường hợp công ty một thành viên có nhiều người thừa kế. Khi cần rà Điều lệ và di chúc cùng lúc, quý khách đặt lịch với luật sư Phan Law.