Giữ quyền kiểm soát công ty khi ưu đãi biểu quyết hết hạn

Nhiều nhà sáng lập biết đến cổ phần ưu đãi biểu quyết như một cách giữ quyền quyết định trong khi bán bớt cổ phần ra ngoài. Ở Việt Nam công cụ này có tồn tại nhưng phạm vi rất hẹp, và với một công ty đã hoạt động lâu năm thì gần như chắc chắn không còn dùng được. Bài này giải thích lý do, rồi trình bày những cách khác mà luật hiện hành cho phép để một gia đình giữ quyền kiểm soát qua nhiều đời.

Giới hạn của cổ phần ưu đãi biểu quyết

Luật Doanh nghiệp Điều 116 khoản 1 đặt ba giới hạn:

• Chỉ tổ chức được Chính phủ uỷ quyền và cổ đông sáng lập được nắm giữ cổ phần ưu đãi biểu quyết.
• Ưu đãi biểu quyết của cổ đông sáng lập chỉ có hiệu lực trong 03 năm kể từ ngày công ty được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Hết thời hạn, cổ phần chuyển thành cổ phần phổ thông.
• Người nắm giữ không được chuyển nhượng cổ phần này cho người khác, trừ khi chuyển nhượng theo bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực hoặc thừa kế (khoản 3).

Thời hạn 03 năm được tính từ ngày công ty được cấp đăng ký chứ không tính từ ngày phát hành cổ phần, nên một công ty thành lập năm 2010 đã hết cơ hội dùng công cụ này từ lâu. Ngoài ra cổ phần phổ thông không thể chuyển đổi thành cổ phần ưu đãi (Điều 114 khoản 5), vì vậy gia đình cũng không đổi được số cổ phần đang có thành cổ phần nhiều phiếu.

Cũng trong 03 năm đầu, cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập chỉ được chuyển nhượng cho người không phải cổ đông sáng lập nếu Đại hội đồng cổ đông chấp thuận (Điều 120 khoản 3). Hai giới hạn 03 năm này hết cùng lúc, và từ đó quyền kiểm soát phụ thuộc vào những công cụ trình bày dưới đây. Chúng tôi gọi thời hạn này là đồng hồ 3 năm, vì nó chạy từ ngày công ty có đăng ký, dù gia đình đã nghĩ tới chuyện kế thừa hay chưa.

Tỷ lệ biểu quyết trong Điều lệ công ty cổ phần

Luật đặt ngưỡng mặc định nhưng để Điều lệ quy định tỷ lệ cụ thể. Sau lần sửa năm 2022 (Luật 03/2022/QH15, Điều 7), Điều 148 quy định:

• Nghị quyết về loại cổ phần và tổng số cổ phần từng loại, thay đổi ngành nghề, thay đổi cơ cấu tổ chức quản lý, dự án đầu tư hoặc bán tài sản từ 35% tổng giá trị tài sản trở lên, tổ chức lại, giải thể, và vấn đề khác do Điều lệ quy định được thông qua khi được từ 65% tổng số phiếu biểu quyết của các cổ đông tham dự và biểu quyết tại cuộc họp tán thành; tỷ lệ cụ thể do Điều lệ quy định.
• Các nghị quyết khác cần trên 50%; tỷ lệ cụ thể do Điều lệ quy định.

Khoản 1 điểm e cho Điều lệ thêm “vấn đề khác” vào nhóm cần đa số cao. Giả định gia đình nắm khoảng 40%, Điều lệ có thể đưa những việc gia đình quan tâm nhất vào nhóm này và nâng tỷ lệ lên. Tỷ lệ cao giúp gia đình chặn được quyết định mình không muốn, nhưng không giúp gia đình tự mình thông qua quyết định.

Cách bầu Hội đồng quản trị cũng do Điều lệ quyết định. Luật mặc định bầu dồn phiếu, trừ khi Điều lệ quy định khác (Điều 148 khoản 3). Bầu dồn phiếu giúp cổ đông nhỏ có ghế, nên một gia đình nắm đa số có thể cân nhắc quy định cách bầu khác. Việc này phải làm trước khi cổ phần phân tán, vì sửa Điều lệ về sau cũng cần đạt đúng những tỷ lệ trên.

Cổ phần ưu đãi cổ tức cho người không điều hành

Trong gia đình thường có người điều hành và người chỉ muốn nhận cổ tức. Cổ phần ưu đãi cổ tức được trả cổ tức cao hơn hoặc ổn định hằng năm (Điều 117 khoản 1), nhưng người nắm giữ không có quyền biểu quyết, dự họp Đại hội đồng cổ đông hay đề cử người vào Hội đồng quản trị, trừ với nghị quyết làm thay đổi bất lợi quyền của chính họ (khoản 3; Điều 148 khoản 6). Cổ phần ưu đãi hoàn lại cũng không có quyền biểu quyết (Điều 118 khoản 3).

Người được mua cổ phần ưu đãi cổ tức do Điều lệ quy định hoặc do Đại hội đồng cổ đông quyết định (Điều 114 khoản 3). Vì cổ phần phổ thông không đổi được thành cổ phần ưu đãi, gia đình phải phát hành loại cổ phần mới, và nghị quyết về loại cổ phần cần đa số 65% như đã nêu.

Cách này có hai hạn chế. Cổ tức cố định không phụ thuộc kết quả kinh doanh (Điều 117 khoản 1), nên công ty vẫn phải trả kể cả trong năm lỗ. Ngoài ra, nếu người nhận là vợ, chồng, cha, mẹ hoặc người con thuộc diện được bảo vệ, phần họ nhận vẫn phải đạt hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật tính trên toàn bộ di sản (Bộ luật Dân sự Điều 644), nên số cổ phần ưu đãi chia cho họ phải được tính cho đủ.

Công ty gia đình nắm cổ phần

Một cách khác là để một công ty trách nhiệm hữu hạn của gia đình nắm khối cổ phần trong công ty kinh doanh. Khi đó ở công ty kinh doanh, gia đình chỉ có một khối phiếu, dù tầng trên có bao nhiêu thành viên.

Ở công ty gia đình, Điều lệ đặt tỷ lệ thông qua quyết định của Hội đồng thành viên. Luật mặc định 65% vốn góp của thành viên dự họp, và 75% cho việc sửa Điều lệ, tổ chức lại, giải thể, bán tài sản từ 50% tổng giá trị tài sản trở lên, nhưng chỉ khi Điều lệ không quy định tỷ lệ khác (Điều 59 khoản 3). Thành viên muốn bán phần vốn phải chào bán cho các thành viên còn lại trước (Điều 52 khoản 1, sửa bởi Luật 76/2025/QH15, Điều 1). Người được tặng cho ngoài diện thừa kế theo pháp luật cần Hội đồng thành viên chấp thuận mới thành thành viên (Điều 53 khoản 6).

Tuy vậy người thừa kế của thành viên vẫn đương nhiên là thành viên (Điều 53 khoản 1), nên công ty gia đình không ngăn được người ngoài vào nếu họ đến bằng đường thừa kế. Điều nó làm được là giữ khối phiếu ở công ty kinh doanh thống nhất, còn bất đồng thì được giải quyết ở công ty gia đình, theo Điều lệ do chính gia đình soạn.

Hạn chế chuyển nhượng và mua lại

Điều lệ công ty cổ phần được hạn chế chuyển nhượng cổ phần, nhưng hạn chế chỉ có hiệu lực khi được nêu rõ trong cổ phiếu tương ứng (Điều 127 khoản 1). Điều lệ cũng được quy định trường hợp cổ đông, thành viên có quyền yêu cầu công ty mua lại (Điều 24 khoản 2 điểm k). Gia đình dùng hai quy định này để cổ phần không ra ngoài qua mua bán, còn thừa kế thì vẫn không chặn được (Điều 127 khoản 3).

Di chúc cho thế hệ sau

Các công cụ trên giữ được quyền kiểm soát trong một thế hệ, còn sang thế hệ sau thì cổ phần lại đi theo di chúc. Người lập di chúc được chỉ định người thừa kế và phân định phần cho từng người (Bộ luật Dân sự Điều 626). Một cách để không chia nhỏ khối phiếu là di chúc để khối cổ phần biểu quyết cho người điều hành, và để phần giá trị tương đương cho những người khác bằng tài sản khác. Phần chia cho những người khác vẫn phải tôn trọng phần di sản dành riêng theo Điều 644.

Công cụ tự đánh giá giúp quý khách kiểm tra Điều lệ và cơ cấu sở hữu hiện tại có chỗ nào khiến gia đình mất quyền kiểm soát hay không. Khi cần thiết kế lại Điều lệ hoặc dựng công ty gia đình, quý khách đặt lịch với luật sư Phan Law.