Quyền và nghĩa vụ của người quản lý di sản

Từ ngày người để lại di sản mất đến khi khối tài sản được chia xong có khi chỉ vài tháng, có khi kéo dài vài năm. Trong thời gian đó vẫn phải có người trông nhà, đi họp cổ đông và trả những khoản nợ đến hạn, và Bộ luật Dân sự gọi người làm các việc này là người quản lý di sản. Nhiều gia đình coi đây là chức danh tượng trưng nên giao luôn cho người con cả. Thật ra luật trao cho người quản lý di sản ít quyền hơn nhiều người nghĩ, trong khi lại đặt cho họ khá nhiều nghĩa vụ, kể cả nghĩa vụ bồi thường.

Cách xác định người quản lý di sản

Theo Điều 616 Bộ luật Dân sự (91/2015/QH13), người quản lý di sản được xác định theo ba trường hợp.

Trường hợp thứ nhất là người do người lập di chúc chỉ định hoặc do những người thừa kế thoả thuận cử ra. Quyền chỉ định này được ghi tại khoản 5 Điều 626, cùng với quyền chỉ định người giữ di chúc và người phân chia di sản.

Trường hợp thứ hai xảy ra khi di chúc không chỉ định ai và những người thừa kế cũng chưa cử được người. Khi đó người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý cho đến khi những người thừa kế cử được người quản lý.

Trường hợp thứ ba là khi chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có người quản lý theo hai trường hợp trên. Lúc này cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ quản lý di sản.

Tranh chấp hay phát sinh nhất ở trường hợp thứ hai. Người “đang quản lý” thường là người con đang điều hành công ty hoặc đang ở trong căn nhà, và người đó được giữ tài sản nhưng không có quyền đại diện như người được chỉ định. Vì vậy, nếu quý khách muốn một người cụ thể đứng ra điều phối thì nên ghi tên người đó trong di chúc.

Nghĩa vụ của người quản lý di sản

Khoản 1 Điều 617 liệt kê nghĩa vụ của người quản lý được chỉ định hoặc được cử, và của cơ quan nhà nước trong trường hợp thứ ba:

• lập danh mục di sản; thu hồi tài sản thuộc di sản mà người khác đang chiếm hữu, trừ khi pháp luật có quy định khác;
• bảo quản di sản;
• thông báo về tình trạng di sản cho những người thừa kế;
• bồi thường thiệt hại nếu vi phạm nghĩa vụ mà gây thiệt hại;
• giao lại di sản theo yêu cầu của người thừa kế.

Với gia đình có nhiều tài sản, lập danh mục là việc tốn công nhất, vì tiền có thể nằm ở nhiều ngân hàng, cổ phần ở nhiều công ty, lại có những khoản cho người thân vay mà không làm giấy. Nếu không có danh mục thì đến khi bị hỏi một tài sản đang ở đâu, người quản lý không có gì để chứng minh cho mình.

Người đang chiếm hữu di sản theo trường hợp thứ hai có nghĩa vụ gần giống theo khoản 2 Điều 617, gồm bảo quản, thông báo, bồi thường và giao lại di sản theo thoả thuận trong hợp đồng với người để lại di sản hoặc theo yêu cầu của người thừa kế. Luật không giao cho họ việc lập danh mục và thu hồi tài sản.

Giới hạn về quyền định đoạt tài sản

Theo điểm b khoản 1 Điều 617, người quản lý di sản được chỉ định không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc định đoạt tài sản bằng hình thức khác nếu không được những người thừa kế đồng ý bằng văn bản.

Đối với người đang chiếm hữu theo trường hợp thứ hai, điểm a khoản 2 viết chặt hơn, vì điều khoản này cấm bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc định đoạt mà không kèm vế “trừ khi người thừa kế đồng ý bằng văn bản”.

Như vậy, theo luật Việt Nam, người quản lý di sản có nhiệm vụ giữ và bảo quản tài sản và không tự quyết được các giao dịch lớn. Họ không thể tự bán một lô cổ phiếu khi giá đang tốt, cũng không thể tự đem nhà đi thế chấp để công ty vay vốn lưu động, nếu chưa có văn bản đồng ý của những người thừa kế. Gia đình nào muốn có một người điều hành khối di sản trong nhiều năm thì phải dùng thêm công cụ khác, mà chủ yếu là đưa tài sản vào công ty khi chủ tài sản còn sống.

Quyền và thù lao của người quản lý di sản

Khoản 1 Điều 618 cho người quản lý được chỉ định hoặc được cử ba quyền:

• đại diện cho những người thừa kế trong quan hệ với người thứ ba liên quan đến di sản thừa kế;
• được hưởng thù lao theo thoả thuận với những người thừa kế;
• được thanh toán chi phí bảo quản di sản.

Người đang chiếm hữu theo trường hợp thứ hai không có quyền đại diện. Theo khoản 2, họ được tiếp tục sử dụng di sản theo hợp đồng với người để lại di sản hoặc khi được người thừa kế đồng ý, được hưởng thù lao theo thoả thuận và được thanh toán chi phí bảo quản.

Nếu không thoả thuận được mức thù lao thì theo khoản 3, người quản lý được hưởng một khoản thù lao hợp lý. Luật không nói thế nào là hợp lý, nên khi chỉ định người quản lý trong di chúc, quý khách nên ghi luôn cách tính thù lao để sau này các bên khỏi tranh cãi.

Theo Điều 658, chi phí bảo quản di sản đứng thứ ba trong thứ tự ưu tiên thanh toán, chỉ sau chi phí mai táng hợp lý và tiền cấp dưỡng còn thiếu. Do đó, nếu người quản lý phải bỏ tiền ra để giữ tài sản thì khoản này được hoàn trước phần lớn các khoản nợ khác.

Cổ phần và phần vốn trong thời gian chưa chia

Theo khoản 1 Điều 53 Luật Doanh nghiệp (59/2020/QH14), người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của thành viên công ty TNHH hai thành viên trở lên là thành viên công ty, còn với công ty cổ phần thì khoản 3 Điều 127 quy định người thừa kế trở thành cổ đông. Hai điều này cho biết ai sẽ là chủ sở hữu, nhưng không nói ai được đi biểu quyết khi di sản chưa chia mà có nhiều người thừa kế.

Điểm a khoản 1 Điều 618 chỉ trao cho người quản lý quyền đại diện trong quan hệ với người thứ ba liên quan đến di sản. Việc dùng quyền này để biểu quyết ở đại hội đồng cổ đông hay hội đồng thành viên có được công ty và các cổ đông khác chấp nhận hay không thì còn tuỳ cách hiểu. Chúng tôi khuyên quý khách ghi rõ trong di chúc người quản lý được giao những việc gì đối với cổ phần, phần vốn, đồng thời rà lại điều lệ công ty cho khớp.

Ví dụ giả định

Ông A (nhân vật giả định) có 60% cổ phần một công ty chưa niêm yết, một căn nhà và tiền gửi. Di chúc chia tài sản cho vợ và ba con, chỉ định người con thứ hai làm người quản lý di sản nhưng không nói gì về thù lao hay quyền biểu quyết. Sau khi ông mất, công ty cần thế chấp căn nhà để vay vốn, và người con thứ hai không làm được vì người con cả không ký đồng ý. Cùng lúc đó, hai bên tranh cãi xem ai được biểu quyết số cổ phần 60% ở đại hội đồng cổ đông. Cả hai rắc rối này đều có thể tránh được nếu di chúc đã tính trước.

Nội dung nên ghi trong di chúc

• Tên người quản lý di sản và một người dự phòng.
• Phạm vi việc được giao, nhất là với cổ phần, phần vốn, tài khoản ngân hàng.
• Cách tính thù lao.
• Thời hạn dự kiến và nghĩa vụ báo cáo định kỳ cho người thừa kế.
• Người phân chia di sản, nếu quý khách muốn tách việc giữ tài sản khỏi việc chia tài sản.

Quý khách cũng cần lưu ý rằng di chúc không mở rộng được quyền định đoạt ra ngoài phạm vi Điều 617, nên nếu muốn người quản lý bán hay thế chấp tài sản thì vẫn phải có văn bản đồng ý của những người thừa kế.

Trình soạn di chúc trên trang có phần chỉ định người quản lý và người phân chia di sản: /di-chuc/soan. Nếu khối tài sản có cổ phần ở nhiều công ty, quý khách có thể đặt lịch để luật sư rà di chúc cùng điều lệ.