Hoãn chia di sản theo Điều 661 Bộ luật Dân sự

Nhiều chủ doanh nghiệp muốn sau khi mình mất, công ty và căn nhà chung chưa bị chia ngay, để các con có thời gian lớn lên hoặc để doanh nghiệp qua được giai đoạn chuyển giao. Ở nước ngoài, việc này thường được làm bằng trust. Việt Nam không có trust, nhưng Điều 661 Bộ luật Dân sự về hạn chế phân chia di sản cho phép làm một việc gần giống. Điều luật này dùng được, có điều nó để lại mấy vấn đề chưa rõ mà quý khách cần lưu ý trước khi đặt cả khối tài sản vào một điều khoản hoãn chia.

Nội dung Điều 661

Điều 661 Bộ luật Dân sự (91/2015/QH13) gồm hai đoạn, quy định hai cơ chế khác nhau.

Theo đoạn thứ nhất, nếu theo ý chí của người lập di chúc hoặc theo thoả thuận của tất cả những người thừa kế, di sản chỉ được phân chia sau một thời hạn nhất định, thì chỉ khi hết thời hạn đó di sản mới được đem chia.

Đoạn thứ hai áp dụng khi có người yêu cầu chia di sản mà việc chia ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của vợ hoặc chồng còn sống và gia đình. Khi đó người còn sống có quyền yêu cầu Toà án xác định phần di sản của từng người nhưng chưa cho chia trong một thời hạn, không quá 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết 03 năm, nếu người còn sống chứng minh được việc chia vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình thì họ được yêu cầu Toà án gia hạn một lần, cũng không quá 03 năm.

Cơ chế ở đoạn hai do Toà án quyết định, có mức trần rõ ràng là tối đa 6 năm và chỉ dành cho vợ hoặc chồng còn sống. Cơ chế ở đoạn một thì do chính quý khách viết vào di chúc, và ở đoạn này luật không đặt mức trần nào.

Cách đưa điều khoản hoãn chia vào di chúc

Quyền này nằm cùng các quyền khác của người lập di chúc tại Điều 626, như chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản, giao nghĩa vụ, chỉ định người quản lý và người phân chia di sản. Một điều khoản hạn chế phân chia thường có bốn nội dung:

• tài sản nào bị hoãn chia (có thể chỉ là cổ phần công ty, không cần cả khối di sản);
• thời hạn, tính từ mốc nào (thời điểm mở thừa kế, hay khi người con út đủ một tuổi nhất định);
• ai quản lý tài sản trong thời gian chờ;
• phần di sản nào được chia ngay để người thừa kế có tiền sống.

Nội dung cuối cùng hay bị bỏ quên. Nếu khoá toàn bộ di sản trong khi vợ và con nhỏ vẫn cần tiền chi tiêu thì rất dễ xảy ra chuyện điều khoản đó bị đem ra Toà.

Người giữ tài sản trong thời gian hoãn chia

Trong suốt thời hạn hoãn chia, tài sản do người quản lý di sản được chỉ định theo Điều 616 nắm giữ. Theo điểm b khoản 1 Điều 617, người này không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc định đoạt tài sản nếu không có văn bản đồng ý của những người thừa kế. Vì vậy, dù di chúc khoá việc chia trong 10 năm, người quản lý vẫn không có quyền tự quyết về tài sản trong 10 năm đó. Nếu quý khách cần một người được quyết định đầu tư, vay vốn hay bán bớt tài sản thì phải dựng thêm cấu trúc khác, thường là một công ty nắm giữ tài sản được lập từ khi quý khách còn sống.

Rủi ro do không có thời hạn tối đa

Đoạn một Điều 661 không quy định thời hạn hoãn chia được dài tối đa bao nhiêu. Nếu di chúc ghi “20 năm” hay “đến khi cháu đích tôn 30 tuổi”, thì khi có tranh chấp, kết quả sẽ phụ thuộc vào cách Toà án tự cân nhắc, vào lúc quý khách không còn để giải thích ý mình.

Rủi ro va chạm với thời hiệu chia di sản

Khoản 1 Điều 623 quy định thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn đó thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản; nếu không có người thừa kế đang quản lý thì giải quyết theo các điểm a, b của khoản này.

Giả sử di chúc khoá việc chia động sản trong 12 năm, trong khi thời hiệu yêu cầu chia động sản chỉ có 10 năm. Khi đó chưa rõ hết thời hạn khoá người thừa kế còn quyền yêu cầu chia hay không, và thời hiệu có được coi là tạm dừng trong thời gian khoá hay không. Chúng tôi chưa thấy văn bản quy phạm nào trả lời rõ vấn đề này. Trên thực tế, cách an toàn là đặt thời hạn khoá đối với động sản ngắn hơn hẳn 10 năm, còn với bất động sản cũng nên để cách xa mốc 30 năm.

Quy định “di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý” cũng đáng lo, vì nếu người quản lý đồng thời là một người thừa kế thì chỉ một sai sót khi tính thời hiệu cũng có thể khiến toàn bộ tài sản về tay một người.

Rủi ro khi mọi người thừa kế cùng muốn chia sớm

Đoạn một Điều 661 đặt ý chí của người lập di chúc và thoả thuận của tất cả người thừa kế ngang nhau, như hai nguồn tạo ra thời hạn hoãn chia. Điều luật không nói rõ nếu di chúc khoá 10 năm mà sau 3 năm tất cả người thừa kế cùng thoả thuận chia thì thoả thuận đó có được ưu tiên hay không. Quý khách nên tính đến khả năng này. Điều khoản hoãn chia có tác dụng khi các thành viên gia đình bất đồng với nhau, còn khi tất cả đã thống nhất muốn chia thì rất khó giữ được điều khoản đó.

Rủi ro liên quan đến phần di sản dành riêng

Điều 644 bảo đảm cho con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động một phần di sản bằng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, nếu di chúc cho họ ít hơn. Luật không nói phần di sản dành riêng đó có bị điều khoản hoãn chia ràng buộc hay không. Một người vợ không được di chúc chia gì, lại còn bị khoá tài sản nhiều năm, sẽ có lý do mạnh để khởi kiện. Vì vậy, cách làm thận trọng là chia ngay ít nhất phần tương ứng với suất bắt buộc cho những người này và chỉ khoá phần còn lại.

Ví dụ giả định

Bà B (nhân vật giả định) có hai con, một con 15 tuổi, một con 24 tuổi, và 100% phần vốn trong một công ty TNHH cùng một căn nhà. Bà muốn công ty không bị chia trước khi con út đủ 25 tuổi, tức khoảng 10 năm.

Nếu bà viết “toàn bộ di sản chỉ được chia sau 10 năm” thì bà sẽ gặp cùng lúc ba vấn đề. Người con út chưa thành niên có quyền hưởng phần di sản dành riêng. Phần vốn có thể bị coi là động sản, nên thời hạn khoá đã sát thời hiệu 10 năm. Ngoài ra, người quản lý không được bán hay thế chấp gì trong suốt thời gian đó.

Bà có thể làm gọn hơn bằng cách chia ngay căn nhà và một phần tiền, chỉ khoá riêng phần vốn công ty trong 6 năm, chỉ định người quản lý cùng một người dự phòng, và ghi rõ những việc người quản lý phải xin ý kiến người thừa kế.

Phạm vi sử dụng phù hợp

Điều 661 phù hợp với những mục tiêu ngắn hạn và cụ thể, chẳng hạn giữ cho công ty không bị chia nhỏ trong vài năm chuyển giao, chờ con út trưởng thành hoặc chờ hoàn tất một thương vụ. Điều khoản này không thay được trust trong việc giữ tài sản qua nhiều thế hệ. Nếu quý khách muốn tài sản được giữ nguyên lâu dài thì cấu trúc phải đặt ở công ty và điều lệ, và di chúc chỉ là một phần trong cấu trúc đó.

Quý khách có thể thử các kịch bản chia ngay, chia sau và xem phần di sản dành riêng thay đổi thế nào ở /mo-phong-di-san. Khi đã có phương án, trình soạn ở /di-chuc/soan sẽ dựng điều khoản hạn chế phân chia cùng người quản lý di sản.