Chọn trước người giám hộ cho chính mình

Kế hoạch kế thừa thường chỉ tính tới ngày chủ doanh nghiệp mất, trong khi một tình huống khó hơn lại hay đến trước, chẳng hạn một cơn đột quỵ, một tai nạn hay bệnh sa sút trí tuệ tiến triển chậm. Người chủ vẫn còn sống nhưng không thể tự ký hợp đồng, biểu quyết ở công ty hay rút tiền, còn di chúc lúc đó chưa có giá trị gì. Điều gia đình cần lúc này là một người giám hộ, và Bộ luật Dân sự cho phép quý khách chọn trước người đó khi mình còn minh mẫn.

Hạn chế của giấy uỷ quyền thông thường

Có hai lý do khiến quý khách không nên chỉ dựa vào giấy uỷ quyền thông thường.

Lý do thứ nhất nằm ở khoản 3 Điều 140 Bộ luật Dân sự (91/2015/QH13). Điều khoản này liệt kê các trường hợp đại diện theo uỷ quyền chấm dứt, trong đó có trường hợp người được đại diện chết (điểm đ), nhưng không nêu riêng trường hợp người uỷ quyền mất năng lực hành vi. Vì luật không nói rõ nên các bên có thể tranh cãi về hiệu lực của giấy uỷ quyền, và tranh cãi đó lại xảy ra đúng vào lúc gia đình cần sự chắc chắn.

Lý do thứ hai là sau khi bị tuyên mất năng lực hành vi dân sự, giao dịch của người đó phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện theo khoản 2 Điều 22, nên quý khách không thể tự ký thêm một giấy uỷ quyền mới.

Trường hợp cần người giám hộ

Khoản 1 Điều 47 liệt kê những người được giám hộ, trong đó có người mất năng lực hành vi dân sự và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Cả hai tình trạng này đều do Toà án tuyên, dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần:

• mất năng lực hành vi dân sự khi do bệnh tâm thần hoặc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi (Điều 22);
• có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi khi do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực (Điều 23). Trong quyết định, Toà án chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ.

Dù đã chọn trước người giám hộ, gia đình vẫn phải qua thủ tục tại Toà án. Văn bản chọn trước có tác dụng xác định ai sẽ làm người giám hộ khi thủ tục đó diễn ra.

Chọn trước người giám hộ theo khoản 2 Điều 48

Khoản 2 Điều 48 cho phép người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ lựa chọn người giám hộ cho mình. Khi người đó rơi vào tình trạng cần được giám hộ, cá nhân hoặc pháp nhân đã được lựa chọn sẽ là người giám hộ nếu người này đồng ý. Việc lựa chọn phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực.

Khoản 1 Điều 46 xác nhận đây là một trong bốn nguồn tạo ra người giám hộ, cùng với người giám hộ do luật quy định, người do Uỷ ban nhân dân cấp xã cử và người do Toà án chỉ định.

Lựa chọn này được ưu tiên hơn các nguồn khác, thể hiện ở hai điều luật:

• Điều 53 chỉ áp dụng thứ tự người giám hộ đương nhiên (vợ hoặc chồng, rồi con cả, rồi cha mẹ) “trường hợp không có người giám hộ theo quy định tại khoản 2 Điều 48”.
• Khoản 4 Điều 54 cũng loại trừ trường hợp áp dụng khoản 2 Điều 48 khỏi việc Toà án chỉ định người giám hộ cho người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Nếu quý khách không chọn trước, người giám hộ theo luật thường là vợ hoặc chồng. Khi hai vợ chồng đều đã lớn tuổi hay đang ly thân, hoặc khi quý khách muốn người con đang điều hành công ty nhận vai trò này, thì chọn trước là cách để quý khách tự quyết định thay vì để thứ tự trong luật quyết định.

Điều kiện đối với người giám hộ

Theo Điều 49, cá nhân làm người giám hộ phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có tư cách đạo đức tốt và điều kiện cần thiết, và không thuộc các trường hợp bị loại trừ vì lý do hình sự hoặc vì bị hạn chế quyền đối với con.

Theo khoản 1 Điều 48, pháp nhân cũng được làm người giám hộ. Khoản 2 Điều 47 quy định một người chỉ có thể được một người giám hộ, trừ trường hợp cha mẹ cùng giám hộ cho con hoặc ông bà cùng giám hộ cho cháu, vì vậy quý khách không thể chọn hai người con cùng làm người giám hộ cho mình.

Ngoài ra còn hai yêu cầu về thủ tục. Theo khoản 2 Điều 46, việc giám hộ cho người có khó khăn trong nhận thức phải có sự đồng ý của chính người đó nếu họ còn thể hiện được ý chí. Theo khoản 3 Điều 46, việc giám hộ phải được đăng ký theo pháp luật về hộ tịch.

Quyền của người giám hộ đối với tài sản

Theo khoản 1 Điều 57, người giám hộ của người mất năng lực hành vi dân sự có nghĩa vụ chăm sóc, bảo đảm việc điều trị, đại diện trong giao dịch dân sự, quản lý tài sản và bảo vệ quyền lợi của người được giám hộ. Khoản 1 Điều 58 cho phép họ dùng tài sản của người được giám hộ cho nhu cầu thiết yếu, được thanh toán chi phí hợp lý cho việc quản lý tài sản, và được đại diện xác lập giao dịch.

Khoản 1 Điều 59 đặt ra các giới hạn sau:

• bán, trao đổi, cho thuê, cho mượn, cho vay, cầm cố, thế chấp, đặt cọc và giao dịch khác đối với tài sản có giá trị lớn phải được người giám sát việc giám hộ đồng ý;
• không được đem tài sản của người được giám hộ tặng cho người khác;
• giao dịch giữa người giám hộ với người được giám hộ liên quan đến tài sản đều vô hiệu, trừ khi vì lợi ích của người được giám hộ và có người giám sát đồng ý.

Với người có khó khăn trong nhận thức, phạm vi quyền và nghĩa vụ của người giám hộ do Toà án quyết định (khoản 2 Điều 57, khoản 2 Điều 58, khoản 2 Điều 59).

Theo Điều 51, người giám sát việc giám hộ do người thân thích thoả thuận cử ra, hoặc do Uỷ ban nhân dân cấp xã cử nếu không thoả thuận được; nếu việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản thì người giám sát phải đăng ký tại Uỷ ban nhân dân cấp xã. Văn bản chọn trước chỉ xác định người giám hộ, còn người giám sát vẫn được cử theo cách trên. Trong một gia đình có bất hoà, việc này có thể làm chậm mọi giao dịch lớn.

Cổ phần và phần vốn của người được giám hộ

Khoản 3 Điều 53 Luật Doanh nghiệp (59/2020/QH14) quy định thành viên công ty TNHH hai thành viên trở lên bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự, có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi thì quyền và nghĩa vụ trong công ty được thực hiện thông qua người đại diện. Vì thế quý khách nên chọn người giám hộ là người hiểu công ty. Còn vai trò quản lý của quý khách trong công ty, như chủ tịch hay giám đốc, là chuyện khác và phải được điều lệ xử lý riêng.

Ví dụ giả định

Ông D (nhân vật giả định) lập văn bản công chứng chọn con gái, đang là tổng giám đốc công ty gia đình, làm người giám hộ, và con gái ông ký đồng ý. Vài năm sau ông bị đột quỵ và bị Toà án tuyên mất năng lực hành vi dân sự. Người giám hộ khi đó là con gái ông chứ không phải vợ ông theo thứ tự của Điều 53. Tuy vậy, nếu muốn bán một lô đất của ông, cô vẫn cần người giám sát việc giám hộ đồng ý.

Việc nên làm

• Lập văn bản chọn người giám hộ có công chứng hoặc chứng thực, kèm chữ ký đồng ý của người được chọn.
• Cùng lúc, nói chuyện với vợ hoặc chồng và các con về người giám sát, để tránh bế tắc sau này.
• Rà điều lệ công ty về cách thay người quản lý khi người đó không còn làm việc được.

Câu hỏi về người giám hộ và người giám sát có trong bài tự đánh giá kế thừa. Nếu quý khách muốn lập văn bản chọn người giám hộ cùng với di chúc, hãy đặt lịch với luật sư.