Kinh nghiệm của Nhật Bản về chuyển giao cổ phần khi chủ doanh nghiệp còn sống

Trường hợp hay gặp là người cha muốn giao toàn bộ cổ phần công ty cho người con đang điều hành, còn các con khác nhận nhà, đất, tiền. Nếu cổ phần chiếm phần lớn khối tài sản, những người có quyền hưởng phần di sản bắt buộc có thể đòi phần của mình, và khi đó người kế nghiệp hoặc phải bán bớt cổ phần, hoặc phải tìm một khoản tiền mặt rất lớn để bù. Nhật Bản cũng gặp đúng vấn đề này và đã đặt ra một cơ chế riêng để xử lý ngay từ khi chủ doanh nghiệp còn sống. Bài này tóm tắt cơ chế của Nhật và xem Việt Nam hiện làm được đến đâu.

Phần luật Nhật dưới đây dựa trên tài liệu công khai của Toà án Nhật Bản, Cục Doanh nghiệp vừa và nhỏ và một hãng luật Nhật, ghi ở cuối trang. Chúng tôi chưa đối chiếu nguyên văn đạo luật gốc, nên quý khách không nên dùng phần này để ra quyết định nếu chưa có luật sư Nhật xác nhận.

Hai loại thoả thuận theo luật Nhật Bản

Luật về tạo thuận lợi cho kế nhiệm doanh nghiệp vừa và nhỏ của Nhật có phần đặc lệ đối với quy định về phần di sản bắt buộc (遺留分) trong Bộ luật Dân sự Nhật. Theo các nguồn trên, có hai loại thoả thuận.

Loại thứ nhất là 除外合意 (thoả thuận loại trừ). Theo thoả thuận này, cổ phần hoặc phần vốn mà người kế nghiệp đã nhận từ người tiền nhiệm qua tặng cho hoặc hình thức tương tự sẽ không bị tính vào khối tài sản dùng để xác định phần di sản bắt buộc. Với hộ kinh doanh cá thể, đối tượng của thoả thuận là tài sản dùng cho kinh doanh.

Loại thứ hai là 固定合意 (thoả thuận cố định giá), theo đó giá trị của cổ phần khi đưa vào khối tài sản tính phần bắt buộc được chốt tại thời điểm thoả thuận, nên giá cổ phần tăng sau thời điểm đó không làm tăng phần mà những người thừa kế khác được đòi. Theo hãng luật MC Law, thoả thuận này chỉ áp dụng cho công ty, không áp dụng cho hộ kinh doanh cá thể, và giá trị chốt phải được một chuyên gia như luật sư, kế toán viên công chứng hoặc kế toán thuế xác nhận là thích đáng.

Điều kiện và thủ tục ở Nhật Bản theo các nguồn đã dẫn

Theo MC Law, thoả thuận phải đáp ứng các điều kiện sau:

• công ty là doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa niêm yết, đã hoạt động ít nhất 3 năm;
• người kế nghiệp phải là người đại diện của công ty tại thời điểm thoả thuận và nắm đa số quyền biểu quyết;
• tất cả những người thừa kế dự kiến (推定相続人) cùng người kế nghiệp phải đồng ý bằng văn bản, nên chỉ cần một người phản đối là không lập được thoả thuận.

Sau khi ký, các bên phải làm hai bước thủ tục:

• nộp đề nghị xác nhận lên Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp trong vòng 1 tháng kể từ ngày ký;
• nộp đơn xin Toà án gia đình cho phép trong vòng 1 tháng kể từ ngày nhận xác nhận.

Trang của Toà án Nhật ghi rõ Toà chỉ cho phép khi tin rằng thoả thuận xuất phát từ ý chí thật của tất cả các bên, và thoả thuận có hiệu lực khi quyết định cho phép có hiệu lực. Lệ phí nộp đơn là 800 yên tem thu nhập, chưa tính bưu phí.

Trong thiết kế của Nhật có ba điểm đáng tham khảo, gồm việc thoả thuận được lập khi chủ doanh nghiệp còn sống, việc mọi người thừa kế dự kiến đều phải ký, và việc có cơ quan nhà nước kiểm tra ý chí thật của các bên để không ai bị ép.

Phần di sản dành riêng trong luật Việt Nam

Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự (91/2015/QH13), con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động được hưởng một phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di chúc không cho họ hoặc cho ít hơn. Vì vậy, nếu di chúc giao hết cổ phần cho một người con, những người này vẫn có thể đòi phần của mình tính trên toàn bộ khối di sản, kể cả phần giá trị cổ phần.

Thoả thuận trước khi mở thừa kế theo luật Việt Nam

Theo Điều 614, quyền và nghĩa vụ của người thừa kế phát sinh từ thời điểm mở thừa kế. Theo Điều 620, việc từ chối nhận di sản phải lập thành văn bản, gửi cho người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người phân chia di sản, và phải thể hiện trước thời điểm phân chia di sản. Khoản 2 Điều 644 loại người đã từ chối theo Điều 620 khỏi diện được hưởng suất bắt buộc.

Chúng tôi chưa thấy điều nào trong Bộ luật Dân sự cho phép người thừa kế dự kiến cam kết từ bỏ hay giới hạn phần di sản dành riêng khi người để lại di sản còn sống, và Việt Nam cũng không có thủ tục kiểm tra như Toà án gia đình Nhật. Một văn bản “các con cam kết không đòi phần cổ phần” ký khi cha còn sống có giá trị về mặt đạo lý, nhưng quý khách không nên tin rằng nó ràng buộc được người ký sau khi cha mất, vì lời từ chối có hiệu lực theo Điều 620 chỉ xảy ra sau thời điểm mở thừa kế và phải hoàn toàn tự nguyện.

Các cách làm hiện có ở Việt Nam

Cách thứ nhất là tặng cho cổ phần, phần vốn khi còn sống. Theo Điều 457, hợp đồng tặng cho chuyển quyền sở hữu không đền bù. Theo khoản 5 Điều 127 Luật Doanh nghiệp (59/2020/QH14), cổ đông được tặng cho cổ phần và người nhận trở thành cổ đông. Với công ty TNHH hai thành viên trở lên, điểm a khoản 6 Điều 53 quy định người được tặng cho thuộc diện thừa kế theo pháp luật đương nhiên là thành viên. Điều 612 Bộ luật Dân sự xác định di sản là tài sản riêng của người chết và phần của họ trong tài sản chung. Chúng tôi chưa thấy quy định nào trong phần thừa kế cộng ngược tài sản đã tặng cho khi còn sống vào khối di sản để tính suất bắt buộc. Đây là điểm cần luật sư xem kỹ cho từng trường hợp, vì giao dịch tặng cho vẫn có thể bị tranh chấp vì những lý do khác.

Cách thứ hai là tặng cho có điều kiện. Điều 462 cho phép bên tặng cho yêu cầu bên được tặng cho thực hiện nghĩa vụ trước hoặc sau khi tặng, và nếu nghĩa vụ sau khi tặng không được thực hiện thì bên tặng cho có quyền đòi lại tài sản và yêu cầu bồi thường. Quý khách có thể đặt điều kiện, chẳng hạn người nhận phải tiếp tục điều hành công ty hoặc phải trả một khoản tiền cho anh chị em.

Cách thứ ba là thiết kế di chúc để bù bằng tài sản khác. Theo Điều 626, người lập di chúc được phân định phần cho từng người, nên có thể để cổ phần cho người kế nghiệp, còn những người có quyền hưởng suất bắt buộc nhận đủ phần của họ bằng nhà, đất, tiền. Muốn làm được như vậy thì khối tài sản ngoài công ty phải đủ lớn, và cần mô phỏng trước.

Dù chọn cách nào cũng phải tính đến thuế. Theo khoản 9 Điều 3 và Điều 18 Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025/QH15, cổ phần, phần vốn nhận qua tặng cho hay thừa kế đều chịu thuế 10% trên phần vượt 20 triệu đồng.

Ví dụ giả định

Ông E (nhân vật giả định) có ba con, và cổ phần công ty chiếm khoảng 70% tài sản, phần còn lại là nhà và tiền. Nếu ở Nhật, gia đình ông có thể ký thoả thuận loại trừ cổ phần đã tặng cho người con kế nghiệp, rồi làm thủ tục xác nhận và xin phép Toà án gia đình. Ở Việt Nam, cách gần nhất là tặng cho cổ phần sớm kèm điều kiện, và dùng di chúc chia nhà, tiền cho hai người con còn lại sao cho đủ bù suất bắt buộc của người nào thuộc diện Điều 644.

Ở Việt Nam, sự đồng thuận của cả nhà về cổ phần không có giá trị ràng buộc pháp lý như ở Nhật. Dù vậy, nếu sự đồng thuận đó được ghi lại và thể hiện trong hợp đồng tặng cho, di chúc và điều lệ công ty thì khả năng tranh chấp sẽ giảm đi nhiều.

Trình dựng hiến chương gia tộc giúp quý khách ghi lại nguyên tắc chuyển giao cổ phần và danh sách các văn bản cần lập tương ứng. Công cụ mô phỏng di sản cho thấy suất bắt buộc của từng người khi cổ phần được để cho một người.