Tài sản ở nước ngoài, trust, foundation và văn phòng gia đình

Gia đình có căn hộ ở Singapore, tài khoản đầu tư ở Hồng Kông hoặc có con định cư ở nước ngoài thường hỏi ba việc, là có nên lập trust ở nước ngoài, có nên mở văn phòng gia đình ở Singapore, và di chúc lập ở Việt Nam có dùng được cho tài sản ở nước ngoài không. Cấu trúc ở nước ngoài làm được nhiều việc mà luật Việt Nam không có, nhưng chừng nào người lập còn là công dân Việt Nam và còn tài sản ở Việt Nam thì cấu trúc đó vẫn chịu sự chi phối của luật Việt Nam.

Phần luật nước ngoài trong bài dựa trên nguồn công khai ghi ở cuối trang và chưa được luật sư nước sở tại đối chiếu với văn bản gốc. Tiêu chí ưu đãi ở Singapore và Hồng Kông hay thay đổi, nên cần kiểm lại khi làm.

Pháp luật áp dụng cho thừa kế có yếu tố nước ngoài

Phần thứ năm Bộ luật Dân sự (91/2015/QH13) có các quy tắc chọn luật, trong đó có bốn vấn đề quý khách cần lưu ý.

Theo Điều 664, pháp luật áp dụng được xác định theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc theo luật Việt Nam; nếu không xác định được thì áp dụng pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất.

Theo khoản 1 Điều 680, thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết. Khoản 2 của điều này quy định việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản được xác định theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó.

Theo Điều 677, việc phân loại tài sản là động sản hay bất động sản được xác định theo pháp luật của nước nơi có tài sản.

Theo khoản 1 Điều 681, năng lực lập, sửa, huỷ di chúc được xác định theo pháp luật của nước mà người lập di chúc có quốc tịch tại thời điểm đó. Khoản 2 quy định hình thức di chúc theo pháp luật nơi lập di chúc, và di chúc cũng được công nhận tại Việt Nam nếu phù hợp với pháp luật của nước nơi người lập cư trú hoặc có quốc tịch (tại thời điểm lập hoặc khi chết), hoặc nước nơi có bất động sản nếu di sản là bất động sản.

Áp vào trường hợp một công dân Việt Nam có căn hộ ở nước ngoài, về nguyên tắc luật Việt Nam xác định ai được thừa kế theo khoản 1 Điều 680, nhưng việc thực hiện quyền đối với căn hộ đó lại theo luật nơi có căn hộ theo khoản 2. Do đó quý khách vẫn phải làm thủ tục ở nước ngoài theo luật nước đó, và cơ quan nước đó có thể áp dụng quy tắc chọn luật của riêng họ. Một di chúc lập ở Việt Nam có thể hợp lệ về hình thức tại Việt Nam, còn nước sở tại có chấp nhận di chúc đó để làm thủ tục hay không thì phải hỏi luật sư ở nước đó.

Chức năng và giới hạn của trust

Trust tách quyền sở hữu pháp lý, thuộc về người nhận uỷ thác (trustee), khỏi quyền hưởng lợi, thuộc về người thụ hưởng. Người lập trust thường để lại thư nguyện vọng (letter of wishes) nói mình muốn tài sản được dùng thế nào, nhưng theo Wingspan Legacy, thư này không ràng buộc người nhận uỷ thác.

Các gia đình dùng trust để giữ tài sản qua nhiều thế hệ, tránh bị chia nhỏ và để có người chuyên nghiệp quản lý. Ở Việt Nam, người quản lý di sản và điều khoản hạn chế phân chia chỉ làm được một phần những việc này (xem bài 7 và bài 8).

Đối với người Việt, giới hạn lớn nhất là Bộ luật Dân sự không có chế định trust. Theo Điều 612, di sản là tài sản riêng của người chết và phần của họ trong tài sản chung. Chúng tôi chưa xác minh được câu trả lời cho hai vấn đề, một là tài sản đã chuyển hợp lệ vào trust nước ngoài khi người lập còn sống có còn bị Toà án Việt Nam coi là di sản hay không, hai là Toà án Việt Nam có công nhận một trust nước ngoài đang nắm tài sản tại Việt Nam hay không. Với tài sản nằm ở Việt Nam, nhất là bất động sản (khoản 2 Điều 680), trust nước ngoài khó có thể là công cụ chính.

Foundation và phần thừa kế bắt buộc

Foundation (ví dụ ở Liechtenstein, Panama, Jersey) là một pháp nhân, nên với gia đình đã quen hệ thống luật lục địa như Việt Nam thì foundation thường dễ hiểu hơn trust. Theo các bài trên Mondaq và Wingspan Legacy ghi ở cuối trang, quy định về phần thừa kế bắt buộc ở nước cư trú của người lập vẫn có thể vô hiệu hoá sắp đặt này.

Với người Việt, vấn đề này dẫn thẳng đến Điều 644 Bộ luật Dân sự, theo đó con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật. Vì vậy, một foundation nước ngoài được lập ra để cắt hẳn phần của vợ hoặc con nhỏ là cấu trúc dễ bị khởi kiện.

Văn phòng gia đình ở Singapore và Hồng Kông

Ở Singapore, theo Grant Thornton Singapore, văn phòng gia đình đơn lẻ muốn hưởng ưu đãi thuế cho quỹ theo mục 13O phải thuê ít nhất hai chuyên gia đầu tư và có tối thiểu 10 triệu SGD tài sản quản lý khi nộp đơn, cam kết tăng lên 20 triệu SGD trong 2 năm, đồng thời có chi tiêu kinh doanh tối thiểu từ 200.000 SGD mỗi năm, tăng dần theo quy mô tài sản. Mục 13U đòi hỏi ít nhất ba chuyên gia đầu tư, trong đó ít nhất một người không phải thành viên gia đình, và tài sản quản lý tối thiểu 50 triệu SGD.

Ở Hồng Kông, theo KPMG, phương tiện nắm giữ đầu tư thuộc sở hữu gia đình (FIHV) được hưởng thuế suất lợi nhuận 0% nếu đáp ứng điều kiện, trong đó tổng giá trị tài sản đủ điều kiện do văn phòng gia đình quản lý phải từ 240 triệu HKD. Dự luật mở rộng chế độ này được trình Hội đồng Lập pháp vào tháng 6/2026, và chúng tôi chưa xác minh được dự luật đã được thông qua hay chưa.

Văn phòng gia đình ở nước ngoài là công cụ quản lý đầu tư và thuế tại nước đó. Nó không quyết định ai sẽ nắm cổ phần công ty ở Việt Nam sau khi chủ doanh nghiệp mất. Ở Việt Nam, chúng tôi chưa thấy văn bản nào đặt ra chế độ riêng cho văn phòng gia đình.

Nghĩa vụ kê khai chủ sở hữu hưởng lợi

Luật sửa đổi Luật Doanh nghiệp 76/2025/QH15, tại Điều 1, bổ sung khái niệm chủ sở hữu hưởng lợi, tức cá nhân có quyền sở hữu trên thực tế vốn điều lệ hoặc có quyền chi phối đối với doanh nghiệp có tư cách pháp nhân. Doanh nghiệp phải thu thập, cập nhật, lưu giữ thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi và cung cấp cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi được yêu cầu, và hồ sơ đăng ký doanh nghiệp có danh sách chủ sở hữu hưởng lợi (nếu có).

Vì vậy, gia đình nào dùng người đứng tên hộ hoặc pháp nhân nước ngoài để nắm công ty ở Việt Nam cần hiểu rằng người thật đứng sau phải được kê khai, và một cấu trúc dựa vào việc giấu chủ sở hữu thật thì không còn an toàn.

Ví dụ giả định

Bà F (nhân vật giả định), công dân Việt Nam, có cổ phần công ty ở Việt Nam, một căn hộ ở Singapore và một danh mục đầu tư ở Hồng Kông, và muốn lập trust để giữ danh mục cho các cháu. Luật Việt Nam xác định ai được thừa kế, nhưng căn hộ ở Singapore phải làm thủ tục theo luật Singapore. Trust không nên được dùng để cắt suất bắt buộc của chồng bà, còn cổ phần ở Việt Nam vẫn đi theo di chúc và luật doanh nghiệp Việt Nam. Do đó mỗi khối tài sản cần một văn bản riêng, và các văn bản này phải khớp với nhau.

Nguyên tắc chung

Quý khách nên lập danh mục tài sản theo nơi có tài sản. Tài sản ở Việt Nam đi theo di chúc, điều lệ và thoả thuận tài sản vợ chồng theo luật Việt Nam, còn tài sản ở nước ngoài cần luật sư nước sở tại. Cấu trúc nước ngoài nào cũng phải được kiểm tra với suất bắt buộc tại Điều 644 và nghĩa vụ kê khai chủ sở hữu hưởng lợi.

Phần câu hỏi về tài sản ở nước ngoài có trong tự đánh giá kế thừa. Với gia đình có tài sản ở nhiều nước, quý khách nên đặt lịch để luật sư Việt Nam phối hợp với luật sư nước sở tại.